HET EINDE DER TIJDEN OF EEN NIEUW BEGIN
Tertium non datur: een derde mogelijkheid is er niet!
Iedereen is vertrouwd met de beginselen van de logica: Socrates is een mens; mensen zijn sterfelijk; ergo, Socrates is sterfelijk. Analoog hieraan: elk verhaal bestaat in de werkelijkheid; de bestaande werkelijkheid is waar; ergo, elk verhaal is waar. Fantasie, onwaarheid, leugens en bedrog, ze bestaan, desnoods in een alternatieve werkelijkheid. Wie het hardst roept heeft gelijk.
De waarheid is, net zo min als logica, iets dat op zichzelf staat. De waarheid is, net als de tijd, iets van het brein. Zonder brein geen afspraken, geen rekening, geen authenticiteit. Zonder brein lijkt alles mogelijk.
In een wereld van louter bacteriën bestaat er nog geen brein. Wel of geen brein is bepalend voor de keus tussen waarheid en bedrog. Die keus wordt gemaakt door Homo sapiens en is het resultaat van een evolutionair proces. Zonder evolutie geen waarheid. En omgekeerd, zonder waarheid geen evolutie (de waarheid is als de dood).
De werkelijkheid bestaat wel. Ook buiten ons. De waarheid zit alleen maar in ons hoofd.
De waarheid maakt dus deel uit van onze werkelijkheid. Wiskundige modellen, ontsproten aan ons brein, beschouwen we als de waarheid bij uitstek. Zonder wiskundige onderbouwing worden verzinsels afgedaan als bedrog. Wellicht heeft een verzinsel tijd nodig om in het juiste perspectief te geraken. Als een stukje van een multidimensionale puzzel. Of een meervoudig logische tussenstap in een kwantumprocessor. Wellicht geldt tertium non datur dan niet meer.
Een niet onaanzienlijk deel van de mensheid gelooft in de onveranderlijkheid van het universum, een werkelijkheid zonder emergentie, een zinsbegoocheling vol kortstondige herhalingen. Een ander deel van het mensdom is overtuigd van een onbestendige wereld, van een universum als bron van transities: alles wat nu is, was ooit nog in wording en zal in de toekomst verdwenen zijn. Niets is blijvend tegenover alles blijft hetzelfde. Dit eeuwenoude schisma werd ruim vóór onze jaartelling verwoord door Heraclitus (alles stroomt) en Parmenides (schijn bedriegt).
Aan het begin van het 3e millennium telt Nederland een miljoen echte babyboomers. Wereldwijd leven er nog tientallen miljoenen die kort na WO2 werden geboren. Toen zij eind jaren 70 de gemiddelde leeftijd van 30 jaar hadden bereikt, bestond er nog geen internet, geen mobiele telefonie, geen kunstmatige intelligentie. Nieuwe films zag je in de bioscoop en gewasveredeling vond plaats zonder direct gesleutel aan het DNA. Uit eigen ervaring weten deze babyboomers dat alles een begin heeft, dat alles ooit geboren wordt, er niet altijd geweest is en niet altijd bestaan heeft. Voor de 1e keer in de geschiedenis zijn er getuigen van wereldomvattende veranderingen: dat de concentratie CO2 in de atmosfeer is gestegen met meer dan 30%, dat een groot aantal vrijlevende soorten planten en dieren is uitgestorven, dat het mensdom wereldwijd wordt geplaagd door virussen, wappies en deepfake.
De werkelijkheid is voortdurend anders. Of de waarheid verandert steeds. Een derde mogelijkheid is er niet.
De mensheid is ontstaan door een evolutionair proces van synergetische transities en natuurlijke selectie of de mens is geschapen door God. Een derde mogelijkheid is er niet.
Halverwege deze eeuw zijn er meer dan 8 miljard mensen op aarde. Slechts een fractie daarvan heeft voldoende knowhow om aan technische ontwikkelingen bij te dragen terwijl het merendeel profiteert van die technologie (auto’s, vaccinaties, mobieltjes). Bij evolutionaire processen is het niet ongebruikelijk dat slechts een klein deel van de populatie over de beste eigenschappen (attributen) beschikt om te overleven en daarmee de populatie een generatie voortzet. Stapje voor stapje worden zo de beste attributen over de hele populatie verspreid. Voor de mensheid zou dat kunnen betekenen dat na verloop van tijd een steeds groter deel over voldoende technische vaardigheden zal beschikken om apparaten te bedienen.
Om ze ook zelf te kunnen maken, is een ander verhaal. Daarvoor is ook een transformatie van de omgeving nodig in de vorm van fabrieken met synergetische technologie. Dat houdt in dat er een omgeving van bestaande technologie moet zijn waarin innovatieve ontwikkelingen mogelijk zijn. Dit lijkt een economisch propagandapraatje maar het gaat om het ecologische effect ervan op de wereldbevolking. Al is het niet waarschijnlijk dat de beste attributen op korte termijn over de hele populatie worden verspreid. De beste attributen worden weliswaar steeds beter maar degenen die erover kunnen beschikken vormen slechts een fractie van de populatie c.q. van de wereldbevolking.*
Alle levende wezens danken hun bestaan aan sterrenstof, maar Homo sapiens heeft, – zonder epigenetische modificaties in de vorm van een reproductieve ‘koningin’ en non-reproductieve kasten zoals kenmerkend voor is andere eusociale diersoorten – een wereldomvattende dominante positie kunnen bereiken. Alle menselijke individuen hebben, ongeacht hun seksuele voorkeur, in principe dezelfde potenties. Gods wegen mogen dan ondoorgrondelijk zijn, evolutionaire wegen zijn vooral onberekenbaar. Sterrenstof is een grillig goedje.
Wereldbranden
Veel mensen maken zich (terecht) zorgen over de toekomst. De bevolkingsexplosie trekt een zware wissel op het milieu, op de hele biosfeer zelfs. Er is sprake van een ongekende vervuiling die zich niet beperkt tot de biosfeer maar de hele planeet ingrijpend aantast. De atmosfeer stroomt vol met broeikasgassen en de hydrosfeer stroomt over door het smeltwater. De beste manier om dat nog een halt toe te roepen is met onmiddellijke ingang te stoppen met voortplanten. Dat gaat niet gebeuren, dus de mensheid kan zich beter voorbereiden op het einde. Of op een nieuwe wereld.
Afbeelding: analyse effectieve acties ter vermindering van de uitstoot broeikasgassen per individu.
Met kop en schouders op de 1e plaats: één kind minder krijgen (CO2reductie ca.70 000 kg/jaar).
Op bescheiden afstand gevolgd door autovrij leven (CO2reductie ca. 3000 kg/jaar op de 2e plaats, minder vliegen (CO2reductie ca. 2000 kg/jaar) op plaats 3 en groene energie gebruiken (CO2reductie ca. 1300 kg/jaar), plaats 4.
https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/aa7541
Het spookbeeld om als soort te verdwijnen is niet nieuw, eeuwen geleden maakte men zich al zorgen over de eindtijd. Armageddon en Apocalypse, galactische conjuncties en de nucleaire winter, herhaaldelijk hebben mensen gewezen op boze voorboden met als doel om het menselijk gedrag te sturen. Bijbelse en astrologische argumenten zijn vervangen door ecologische en klimatologische, maar de onheilsboodschap is dezelfde: het einde is nakend.
Niet iedereen is het erover eens of dat einde alleen de mensheid betreft of alle leven op aarde. De angst voor kernwapens en atoomcentrales hangt samen met het laatste, terwijl de planetaire opwarming alleen huidige samenlevingen zal ontwrichten. Waaronder de onze. Maar veel levende wezens zullen er juist wel bij varen.
In het verleden zijn er trouwens veel meer soorten wezens uitgestorven dan er nu nog leven. De laatsten hebben overigens hun bestaan vaak wel te danken aan al die verdwenen voorgangers. Dat geldt ook voor Homo sapiens, al heeft onze soort, in tegenstelling tot andere dieren, wél in de gaten wat er aan de hand is. Het probleem is echter dat ons verstand vaak overschaduwd wordt door ons gevoel. Met als gevolg de geëmotioneerde belangenafweging, het onvermogen om langetermijneffecten te begrijpen, gebrek aan echte solidariteit met nakomelingen (duurzaamheid is verworden tot mode), de onwil om dominante verworvenheden op te geven. Kortom, onze biologische wortels weerhouden ons ervan om het evolutionaire proces voort te zetten.
De logische gevolgtrekking is dat we als soort tekortschieten. Als we ons erfgoed zeker willen stellen hebben we twee opties: we veranderen onze biologische wortels of we zetten ons in voor het evolutionaire proces. Een derde mogelijkheid is er niet.
Er is voldoende biotechnologische kennis voorhanden om iets aan de wortels te veranderen maar de publieke opinie zal weinig heel laten van zulke plannen en trouwens, een wereldwijde toepassing is praktisch onmogelijk. Daadwerkelijk ingrijpen in de evolutie lijkt eveneens een schromelijk gebaar van hoogmoed, maar de technologische ontwikkelingen bieden wel mogelijkheden als het om de toekomst gaat: het scheppen van een nieuwe soort. Waarover straks meer.
De kans dat de aarde wordt gekoloniseerd door aliens is nihil evenals de kans dat onze planeet binnenkort getroffen wordt door een planetoïde met een doorsnede van een paar honderd kilometer (zoals 65 miljoen jaar geleden bij Yucatan). Het regent dagelijks ruimtepuin waarvan het merendeel wordt verbrand door de zuurstof in de dampkring. Alleen hele grote brokken kunnen inslaan maar eventuele schade blijft beperkt tot de lokale omgeving. Nee, vanuit de ruimte valt niet veel te vrezen.
Grote plagen door ziekteverwekkers zijn veel realistischer. Tegen insecten, hoewel venijnig en vaak dragers van pathogene parasieten, zijn we gewoonlijk wel opgewassen. De onzichtbare micro-organismen vertegenwoordigen echter de gevaarlijkste wereldbrand. Antimicrobiële resistentie steekt steeds vaker de kop op (bacteriën die ongevoelig zijn voor antibiotica) en tegen virussen bestaat eenvoudig geen geneesmiddel. Tegen virale infecties zijn we volledig aangewezen op ons afweersysteem, dat we vooraf eventueel kunnen oppeppen met een vaccin (maar dan moeten we het virus wel al kennen). Hoe kleiner een micro-organisme – en virussen zijn de kleinste – hoe sneller hun DNA kan evolueren, hoe sneller een virale infectie de proporties kan aannemen waartegen ons afweersysteem niet meer is opgewassen. Pandemieën liggen op de loer en naarmate mensen en hun huisdieren dichter opeen leven, des te groter is de kans op een uitbraak.
Tenslotte is er de gigantische kloof tussen arm en rijk, waarbij het niet alleen gaat om geld (en macht) maar om de hele leefomgeving met alle voorzieningen en potenties. Bij het uitbreken van een wereldbrand, zelfs als die de hele wereldbevolking raakt, is de kans om te overleven beduidend groter voor degenen die tot het rijke deel behoren. De constatering dat de rijken steeds rijker worden kan logischerwijs alleen komen doordat ze in aantal afnemen (minder varkens maken de spoeling dikker) of dat de armen steeds meer moeten inleveren (de rijkdom moet ergens vandaan komen). Een derde mogelijkheid is er niet.
De angst voor de toekomst is gegrond. Niemand wil dat zijn/haar nageslacht zal uitsterven. We moeten alles in het werk stellen om dat uit te sluiten. Solidariteit is onze enige overlevingskans.* Solidariteit met de hele wereld. Alleen met mededogen en waardigheid krijgen we de branden onder controle.
Transsynergische evolutie
Mensen ontstonden een paar miljoen jaar geleden en onze geschreven geschiedenis is nog geen 4000 jaar oud. De verandering die onze samenleving de afgelopen 20 000 jaar heeft ondergaan is van een heel andere aard dan de voorafgaande biologische evolutie. Sommigen spreken van een culturele evolutie maar dat wekt de indruk dat cultuur uniek is voor de mensheid. Ik noem het liever een technologische evolutie vanaf het ontstaan van landbouw en het maken van vuur via het slijpen van lenzen en ontwerpen van fabrieken tot en met het bestrijden van ziektes en lanceren van interstellaire sondes. Natuurlijk is deze ontwikkeling niet aan zijn einde.
Evolutie is niet iets uit het verleden, evolutie is een proces van voortschrijding. Er is een evolutie van de toekomst. Met of zonder mensen. Een derde mogelijkheid is er niet
Technologische evolutie is de enige evolutie die mensen hebben meegemaakt. De tijdschaal van biologische evolutie valt buiten de menselijke ervaring. Sommigen spreken van een culturele evolutie (techniek is een onderdeel van de cultuur). Ik noem het liever een transsynergetische ontwikkeling (versus de Darwinistische evolutie) omdat cultuur meeromvattend is (kunst en alfa-gerelateerde kennis) en onze technologische knowhow wellicht onze belangrijkste bijdrage is aan de kosmische evolutie.
Het menselijk brein kan worden opgevat als een zelfstandig organisme als het gaat om behoeftebevrediging. Zoals alle levende wezens de fundamentele behoefte hebben om te overleven (o.a. eten, drinken, beschutting) heeft het brein behoefte aan informatieverwerking en –uitwisseling (o.a. aandacht, contact). Sommigen zien die behoefte zelfs als een optie tot verslaving. De magische informatietechnologie heeft daardoor een gegijzelde markt met een omzet die duizenden malen groter is dan de bedrieglijke droommachine van genotmiddelen en drugs. De economische motor zal onherroepelijk de technologie verder opstuwen.
Het valt te verwachten dat de toegepaste wetenschappen nog deze eeuw voldoende aanzet zullen geven om in de 22e eeuw autonome machines te bouwen die zichzelf kunnen herstellen en bouwen (duplicatie). Feitelijk zijn deze machines, die overigens geen uiterlijke kenmerken van bestaande wezens hoeven te hebben, een evolutionaire voortzetting van onze soort. Na Homo sapiens komt het tijdperk van Cybero sapiens. Wat geenszins hoeft te betekenen dat de mens verdwijnt.
Angst voor de heerschappij der machines bestond al in de 19e eeuw.& Toekomstverhalen waarin AI de mentale vermogens van de mens overtreft, zijn altijd dystopisch. Men verwacht steevast een overheersing door kille robots die de macht overnemen en ons onderwerpen aan een slavenbestaan. Is dit een misplaats soort schuldbesef omdat we die robots als onze eigen slaven beschouwden? Als intelligente machines ons werkelijk in van alles overtreffen hebben ze ons niet nodig, zullen ze ons in onze waarde laten en onze eigen gang laten gaan. Het is allemaal een kwestie van programmeren en vooralsnog staan wij aan het roer. Alleen voor het machtsmisbruik van ander mensen moeten we beducht blijven.
De intelligente machines van de toekomst zullen onze planeet gebruiken als springplank, niet als de bakermat waarop levende wezens voor hun bestaan waren aangewezen. De biosfeer als orgaanstelsel van het superorganisme Gaia verspreidt met hen de vruchten van 3½ miljard jaar organische evolutie. Wat overkomt als zweverige esoterie is wellicht het doel van ons bestaan, de zin van het leven. Het is in elk geval onontkoombaar.
Velen twijfelen daaraan. Voor het zover is hebben we alles om zeep geholpen. Misschien kan het leven opnieuw beginnen, misschien zijn zelfs niet alle mensen vernietigd, maar intelligente machines zullen er dan voorlopig niet komen. Anderzijds, met een beetje optimisme valt te verwachten dat een deel van de mensheid, waarschijnlijk het deel met macht en kennis, zal volharden in wat zij vast hun goddelijke taak noemen.
Het ligt niet in onze natuur om vrede te hebben met het galactisch uitzwermen zonder daar zelf aan mee te doen. We zijn vast bereid om verkennende machines op weg te sturen zoals ook nu onbemande ruimteschepen de interstellaire omgeving verkennen. Maar zodra het gaat om de kolonisatie van nabije hemellichamen en de sondes de aarde verlaten als een sporenwolk van een planetaire stuifzwam zullen talloze avonturiers hun plek opeisen. Nu al is de wachtrij voor bemande vluchten naar Mars schier eindeloos.
Levende wezens zoals mensen zijn niet gebouwd voor interstellaire reizen. De organische evolutie is afgestemd op aardse condities. Voor extra-terrestrische omstandigheden moet ons lichaam op allerlei manieren worden aangepast/beschermd. Dat is ingewikkeld, kostbaar en onhandig. Het zal mensen er niet van weerhouden om het toch te proberen.
Een praktischer maar ingrijpender manier om o.a. ruimtepakken, cryo-slaap of kunstmatige hibernatie overbodig te maken, is de toepassing van hersenemulatie, het digitaliseren van het menselijk brein in een (kwantum)computer. Futuristische speculaties worden zelden gewaardeerd maar dat is van alle tijden. Bij de eerste beeldtelefoons in 1964 waren mensen bang dat ze hun gezicht zouden verliezen. De ontwikkeling van magnetrons werd belemmerd door angst voor blindheid, impotentie, hersenschade en stralingsziekte. En het elektriciteitsnet kon alleen maar leiden tot de ondergang van de mensheid (sommigen vinden dat nog steeds).
De implantatie van een (deel van een) organisme in een ander (groter) organisme staat in de biologie bekend als endosymbiose. Zo waren de chloroplasten die zorgen voor de fotosynthese van planten ooit zelfstandige wezentjes en worden veel lichaamsprocessen geregeld door interne bacteriën (bv vitamine-K productie bij de mens). Andere voorbeelden zijn te vinden bij gedragsmanipulatie door parasieten (voor eigen gewin). Zoals de eencellige Toxoplasma gondii die de dopamineconcentratie in de hersenen van muizen (tussengastheer) verhoogt waardoor deze worden aangetrokken door urine van katten (eindgastheer).* Organische implantatie is een evolutionair standaardingrediënt. De inplanting van de mens in een machine valt in dit kader niet uit de toon.
Omdat het waarschijnlijk is dat het bevoorrechte deel van generalist Homo sapiens met zijn grenzeloze aanpassingsvermogen voorlopig de aarde zal blijven bevolken, valt te verwachten dat de technologische verworvenheden behouden blijven. De mensheid zal verdeeld zijn zoals altijd het geval was. Er zijn er die de gemeenschappelijke technologie de hoogste prioriteit zullen geven. Door middel van informatie- en fysieke technologie zullen zij samensmelten als een collectief wezen. Anderen die niet door het collectief worden aangetrokken, zich er al dan niet tegen verzetten, die technologie minder gewicht toekennen dan medemenselijkheid of de levende natuur, die er eigen, wellicht krankzinnige en soms zelfs ondermijnende ideeën op na houden, zullen als dartele buitenstaanders het evenement bijwonen zonder er daadwerkelijk aan deel te nemen. Kortom, aardbewoners behoren tot het collectief of tot de individualisten. Een derde mogelijkheid is er niet.
De werkelijkheid bestaat, daaraan wordt niet getwijfeld. De waarheid wordt bepaald door welke bril je kijkt. Net een kleurwedstrijd: de contouren liggen vast maar wat de mooiste kleurplaat is, bepaalt de jury (mijn verhaal valt ook niet in de prijzen, toch?). Of de mensheid helpt zichzelf om zeep en de organismale evolutie stort in, óf Homo sapiens geeft het startsignaal aan cyberman om de transynergetische evolutie galactisch te verspreiden (zoals Gaia-adepten al een halve eeuw bepleiten). Tertium non datur. Een derde mogelijkheid is er niet. Toch?